Kostbaar wantrouwen

In de laatstgenoemde situatie komt niet alleen méér van de grond, ook de creatieve interactie tussen subjecten neemt toe. Vertrouwen veroorzaakt dus meer dan alleen een kostenreductie.

Vertrouwen is in deze context te beschrijven als een optimistische verwachting met betrekking tot gewenst toekomstig gedrag van anderen. De aanwezigheid van vertrouwen werkt, zo is door onderzoekers aannemelijk gemaakt, verhogend op de toegevoegde waarde van menselijk handelen.Voor het ontstaan c.q. aanwezig zijn van vertrouwen kunnen verschillende redenen bestaan.

Indien een onderscheid gemaakt wordt naar de herkomst van vertrouwen dan ontstaat een positionering op een lijn die ligt tussen niet reduceerbaar vertrouwen aan de ene kant en volledig reduceerbaar vertrouwen aan de andere zijde van het spectrum.

Onder niet-reduceerbaar vertrouwen verstaat men in de literatuur vertrouwen dat volledig is gebaseerd op persoonlijke eigenschappen c.q. kenmerken. Volledig reduceerbaar vertrouwen is daarentegen geheel toe te rekenen aan achterliggende structuren.

In de onderstaande figuur is zichtbaar gemaakt dat bij toepassing van dit criterium tot rangschikken vier verschillende benaderingen van (maatschappelijk) vertrouwen ontstaan. Deze worden hierna besproken.

 

 

Niet reduceerbaar vertrouwen

Het betreft hier vertrouwen op basis van persoonlijke eigenschappen. Geheel los van omgevingsfactoren staat deze vorm van vertrouwen overigens niet. In culturen waarin bedriegen van 'vrienden en kennissen' statusverhogend werkt zal deze vorm van vertrouwen minder vaak voorkomen.

Ook gebeurtenissen, zoals de plotseling uitbrekende plunderzucht na de aardbevingen in Chili en Haïti, kunnen bij de slachtoffers vertrouwen in anderen voor lange tijd beschadigen. Een zelfde uitwerking is te verwachten van de 'bonusverontwaardiging' en de zich weer manifesterende 'exhibitionistische zelfverrijking'.

Gegeneraliseerde normen van wederkerigheid

Hierbij is, in gewoon Nederlands, sprake van gegroeide omgangsvormen. Binnen bedrijven spreekt men in een dergelijk geval van een bedrijfscultuur. Mensen kunnen op basis van het verleden vertrouwen hebben dat gewenst gedrag zich opnieuw zal voordoen.

Reden daarvoor is vooral dat collectieve voordelen van normconform gedrag voor de meeste betrokkenen evident zijn. Indien dat vertrouwen niet bestaat dan is terugtrekken uit een interactie altijd mogelijk. Een kanttekening bij de duurzaamheid van deze vorm van vertrouwen komt voort uit een afweging tussen de voordelen van bedrog en de nadelen van de (vaak te lichte) sanctie daarop.

Vertrouwen op basis van netwerken

Netwerken zijn in dit verband te beschouwen als horizontale en vrijwillige samenwerkingsverbanden die als doel hebben herhaalde interactie in goede banen te leiden. Netwerken kunnen de kosten van handelen beperken en de verspreiding van informatie bevorderen. Netwerken verhogen (via uitsluiting) de kosten van het beschamen van vertrouwen. Binnen bedrijven kunnen netwerken, mits goed ingezet, de effectiviteit en creativiteit van medewerkers verhogen.

Gegeven de vèrstrekkende mogelijkheden van netwerken moet bedacht worden dat niet alle netwerken een positieve doelstelling hebben. Er zijn voorbeelden van netwerken die beogen verspreiding van kennis en informatie juist te beperken.

Vertrouwen op basis van instituties

Indien er sprake is van instituties en of van geïnstitutionaliseerd vertrouwen dan moet gedacht worden aan onontkoombare verticale organisaties die meestal direct gerelateerd zijn aan overheden.

Planbureaus, statistische dienstverleners, ordehandhavers, rechtelijke macht, publiekrechtelijke bedrijfsorganisaties, toezichthouders, centrale banken etc, het zijn naast regeringen zelve instituties die het vertrouwen van de burger in de fundamenten van zijn civiele bestaan moeten schragen en versterken.

Burgers die vertrouwen hebben in de boven hen gestelde overheden vertonen vaker gewenst economisch gedrag.

Het is vooral daar waar de schoen dreigt te gaan wringen. Met betrekking tot (een aantal) financials en hun geneigdheid sociale verantwoordelijkheden te dragen hebben nog weinig mensen levensvatbare illusies.

Dat gewone belastingbetalers op grote schaal moeten gaan opdraaien voor de gokschulden van banken en verzekeraars is onontkoombaar. Een groeiend aantal mensen vindt het moeilijk de redelijkheid daarvan in te zien.

Als het met behulp van gemanipuleerde statistieken voorgespiegelde herstel van de economie uitblijft, dan wordt binnenkort wederom een wissel getrokken op het toch al tanende vertrouwen in overheden.

Al enige jaren is de paradox zichtbaar dat juist het meest reduceerbare deel van het sociale vertrouwen, dat gebaseerd is op door overheden ingestelde en ondersteunde instituties, snel aan het verdwijnen is.

Dat is geen typisch Amerikaans, IJslands of Grieks verschijnsel. Ook de Nederlandse politiek doet veel om het vertrouwen van de burger te ondermijnen. De recente poging Nederland voor nog een paar jaar Afghanistan in te sjoemelen is slechts één van de vele voorbeelden van een overheid die twijfel aan haar eigen integriteit bevordert.

Essentieel voor vertrouwen is vrijwilligheid. Het groeiende wantrouwen kan, in de vorm van politieke en economische chaos, duurder worden dan menigeen nu denkt.

"In onzekere tijden zal de heerser altijd gebrek hebben aan mensen die hij kan vertrouwen." (Niccolò Machiavelli)